اردوغان در عراق به دنبال چیست؟

رفتارهای اردوغان اما می تواند وضعیت بحرانی خاورمیانه را تنها به سمت بی ثباتی و آشوب بیشتر پیش ببرد. ترکیه در روزهای گذشته آشکارا نشان داده است که سرزنش های غربی ها و تحریم های روسیه نمی تواند رفتارش را تغییر دهد و نمایشی از نزدیکی بیشتر با قطر و عربستان را نشان داد؛ دو کشور دیگری که در کنار ترکیه از مهم ترین متهمان حمایت از داعش و جبهه النصره هستند.

اقدامات اخیر ترکیه درست زمانی رخ داد که پس از حوادث پاریس، اراده کشورهای جهان برای یافتن راه حلی سیاسی  برای بحران سوریه، چشم انداز روشن تری را ارائه می کرد، اکنون اما اردوغان با مایه گذاشتن از اقتصاد و جایگاه  ترکیه، می خواهد به هر قیمتی که شده حتی به جان خریدن بدنامی حمایت از داعش و تحریم های روسیه و سرزنش های غرب، به اجرای نقشه ها و طرح های خود برای سوریه و خاورمیانه بپردازد. لشکرکشی اخیر به درون خاک عراق نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. اردوغان از این اقدام سه هدف را در سه سطح دنبال می کند؛ در کوتاه مدت، ترکیه تلاش می کند با حضور نظامی در اقلیم کردستان در آستانه عملیات آزادسازی موصل، موقعیت بهتری را برای مدیریت داعش در اختیار بگیرد. در میان مدت حضور نظامی در عراق و افزایش پیوندها با بخشی از اپوزیسیون دولت مرکزی می تواند جایگزین ارتباط ضعیف میان بغداد و آنکارا شود. در طولانی مدت نیز ترکیه تلاش می کند نقشه تجزیه عراق را پیش ببرد. بی جهت نیست که اخیرا کفاح محمود مشاور مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان، تأکید کرده است: «اکنون وقت آن رسیده است که نقشه جدیدی در منطقه  ترسیم شود... کُردها و اقلیم کردستان در این امر پیشتاز خواهند بود.»

* اردوغان بازنده بزرگ در چالش با روسیه

تنش بین  ترکیه و روسیه، شرایط منطقه و به خصوص وضعیت آینده امنیتی  ترکیه را با سؤالات زیادی مواجه کرده است از این رو سقوط سوخو 24 روسی توسط اف 16ترکیه علامت رمزی است که از تشدید اوضاع امنیتی منطقه خبر می دهد. درخصوص این تحولات نکاتی وجود دارد:

1- اقدام جسارت آمیز ترکیه در ساقط کردن یک جنگنده روسی در خاک سوریه، حساس تر از آن بود که ارتش  ترکیه، پیش از اقدام از درک تبعات آن عاجز باشد و دقیقاً به همین دلیل نمی توان پذیرفت که ارتش اردوغان این اقدام را خودسرانه و بدون هماهنگی با یک «قدرت مؤثر» انجام داده است. ترکیه اگرچه عضو ناتو است اما با نگاه به سوابق ناتو- و به خصوص تجربه عملکرد آن در بحران اوکراین- این  قدرت مؤثر، ناتو نیست. مواضع احتیاط آمیز ناتو در مواجهه با این بحران و دعوت از سران دو کشور برای خویشتنداری نشان می دهد، اردوغان با اتکا به ناتو نمی توانسته به جنگنده روسیه حمله کرده باشد. مواضع متحدانه آمریکایی ها و قرار گرفتن آنان کنار ترکیه به خوبی از اطلاع و هماهنگی آمریکایی ها حکایت می کند اما واقعیت این است که بعد از شکست مداخله در عراق و افغانستان، استراتژی آمریکایی ها در منطقه خاورمیانه مداخله مستقیم نیست و از این رو باید گفت آمریکایی ها به طور واقعی و عملیاتی کنار اردوغان قرار نمی گیرند و در واقع در این صحنه او تنها خواهد بود.

2- بعضی از تحلیلگران مدعی شده اند که این اقدام ارتباطی با اردوغان نداشته و اقدامی است که از سوی ارتش  ترکیه به وقوع پیوسته است اما دلایل روشنی وجود دارد که این گمانه زنی را رد می کند. این درست است که میان دولت اردوغان و ارتش  ترکیه اختلاف نظرهایی وجود دارد اما در این اختلافات طرف افراطی، اردوغان و طرف متعادل، ارتش است. در بحران سوریه، ارتش سیاست دولت  ترکیه را نادرست می داند با این وصف چطور ممکن است، ارتش علیه دولت سوریه و متحد آن علی رغم مخالفت اردوغان دست به عملیات نظامی بزند؟ بنابراین می توان گفت عده ای با آسمان و ریسمان کردن می خواهند گریزگاهی برای اردوغان بیابند و حال آن که اردوغان با اصرار به سیاست، خود راه گریز را بر خویش بسته است.

3- شواهد و قرائن بیانگر آن است که  ترکیه به شدت از عواقب اقدام نظامی خود علیه روسیه  ترسیده است. تغییر پی درپی مواضع  ترکیه عمق این نگرانی را برملا می کند. در حالی که اردوغان بلافاصله پس از اقدام علیه جنگنده روسی، سرنگون شدن سوخو 24 را اقدامی درست در راستای امنیت و حقوق  ترکیه معرفی کرده بود، فردای آن روز احمد داوود اوغلو- نخست وزیر- گفت که پدافند هوایی  ترکیه، ملیت هواپیما را نمی دانسته است. پس از آن اردوغان درصدد برآمد با پوتین صحبت کند ولی به گفته خودش با امتناع رئیس جمهور روسیه مواجه شده است و دو روز بعد اردوغان گفت که از حادثه به وجود آمده، عمیقاً متأسف است و پس از آن اوغلو گفت کشورش نمی خواهد در واکنش به اقدامات مقابله جویانه روسیه، اقدام مشابهی انجام دهد. این که  ترکیه به سرعت از هجوم به بیان اظهار تأسف رسیده است، نشان دهنده نگرانی عمیق آن می باشد.

4- برخلاف رفتار عجولانه و رنگ به رنگ  ترکیه، دولت روسیه با طمأنینه، اقداماتی را به عمل آورد که از تسلط رهبران آن و توانایی مدیریتی آن ها خبر می دهد. پوتین در اولین واکنش گفت کشورش از پشت خنجر خورده است. اشاره پوتین از یک سو به توافقی بود که هفتم سپتامبر 2015-16 شهریور 94- میان دو دولت روسیه وترکیه درباره عملیات هوایی در آسمان سوریه موسوم به «قرارداد آسمان باز» امضاء شده و براساس آن جنگنده های روسیه در آسمان سوریه به پرواز درآمده اند به همین دلیل استناد دولت بر این که چند دقیقه یا چند ثانیه هواپیمای روسی در آسمان  ترکیه بوده اند، وجهی ندارد. پوتین از سوی دیگر در این اظهارات نگاهی هم به خیانت آمریکایی ها داشت چراکه روسیه، آمریکا را در جریان پروازها و هواپیماهای پروازی قرار داده بود و این موضوع ضمن آن که از هماهنگی بین آمریکا و ترکیه در اسقاط هواپیمای روسی خبر می دهد، مخاطبان سخن پوتین را هم مشخص می نماید.

روسیه در اقدامی دیگر، پس از واقعه مذکور، حرکت هواپیماهای خود به سمت شمال و به خصوص شمال غرب سوریه را توسعه داد تا ثابت کند که اهمیتی برای حساسیت های  ترکیه قایل نیست. ترکیه پیش از این از انجام پروازهای  روسیه در منطقه شمال غربی سوریه ابراز نگرانی کرده و آن را عاملی برای گسیل بیشتر پناهجویان ساکن ادلب به مناطق جنوبی  ترکیه دانسته بود، به همین جهت روس ها تا حد زیادی رعایت می کردند اما پس از اقدام  ترکیه، روس ها این ملاحظه امنیتی را کنار گذاشتند و از این رو در محافل امنیتی ترکیه انتقادات علیه اقدام اردوغان بالا گرفت.

اقدام دیگر روسیه وضع بعضی از مقررات فلج کننده علیه دولت اردوغان بود؛ مسکو اعلام کرد که صادرات گاز به  ترکیه را متوقف می کند و حال آن که  ترکیه هم اینک ضمن وابستگی 60 درصدی به صادرات گاز روسیه، زمستان را پیش رو دارد و این اقدام می تواند فشار زیادی را به دولت وارد کند. علاوه بر آن کرملین فعالیت بخش زیادی از حدود 2000 شرکت  ترکیه که در روسیه فعالیت می کردند را به حالت تعلیق درآورد. بعضی از این شرکت ها در حوزه گردشگری  فعالیت می کردند و به کار ساماندهی 3 تا 4 میلیون توریست روسی که سالانه به  ترکیه سفر می کردند، مشغول بودند.